منبع: سايت تحقيقات علوم ديني
«دایره هندی»یکی از ابزارهای مربوط به علم هیئت و نجوم میباشد1 . که متأسفانه مانند اسطرلاب و سایر وسایل نجومی قدیم متروک و به فراموشی سپرده شده است.این وسیله همانطور که در سابق در نجوم اسلامی اهمیت خاصی داشته است، امروز نیز با احیای آن از لحاظ نیاز اجتماعی و مسائل دینی مفید میباشد.
خوشبختانه، اکنون که بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در برنامه کار خود در احیای چنین مفاخر اسلامی پیشقدم شده است، لازم دانستیم در شناسایی چنین ابزاری-که مورد استفاده نیاکان ما بوده است گامی برداریم و آن را-به نسل امروزی معرفی کنیم. در صورت آشنایی و تهیه چنین وسیلهای، به طالبان دانش این مکان را خواهد داد تا با سادهترین وسیله، مختصات جغرافیایی محل خویش و جهت دقیق قبله و سایر مسائل ناشی از آن را تعیین و عملی سازند، زیرا متأسفانه در اکثر اماکن مذهبی، رعایت آنچنان اصولی که بتواند خط نصف النهار و جهت دقیق قبله را معلوم کند به کار گرفته نشده است تنها از اماکن متبرکه، صحن مطهر امیر مؤمنان حضرت علی علیه السلام در نجف اشرف، روی خط نصف النهار بنا شده است که یکی از ابتکارات شیخ بهائی علیه الرحمه میباشد2.
ضریح مطهر آن حضرت و رواق مبارک همچنین دروازه صحن آن حتی بازار بزرگ نجف اشرف که مقابل ضریح منوره است همه بر روی خط اعتدال بنا شدهاند.زمانی که آفتاب به نصف النهار میرسد زوال سایه در این اماکن، وقت شرعی را اعلام میدارد.ما در اینجا چگونگی آن را برای علاقهمندان رسم کردیم: بنابراین پیشنهاد میشود:در مورد تعیین و استفاده از خط نصف النهار در اماکن مذهبی و (1)-ابزار و ادوات نجومی که بیشتر اشتهار داشتهاند عبارتند از:اسطرلاب و انواع آن صفحه زر قالیه-ذات الحلق- کره فلکی-ذات الجیب-ساعت آفتابی و ظلی و امثال اینها...که در اکثر کتب نجومی تعریف آنها و چگونگی کارآیی و طرز استفادهشان آمده است.
ترسیم شماره1
نمای عمارت صحن مطهّر نجف اشرف که چگونه روی خط نصف النهار بنا یافته و ضریح مطهرکه بر وی خط اعتدال آن وفق داده شده است.
بخصوص در شهرهای جنگزده مانند خرمشهر، سوسنگرد و مهران و...(که در اثر وحشیگریهای حزب بعث عراق ویران شده است)هنگام بازسازی از وجود مهندسان مؤمن و متعهد با رعایت نکات فنی، برای این کار استفاده شود تا اقشار ملت اسلام در هر نقطهای قادر باشند براحتی خط نصف النهار و قبله صحیح خود را تشخیص دهند و با تشخیص نصف النهار سایر اطلاعات دقیق مربوط به طلوع و غروب خورشید و اوقات شرعی را به دست آورند.با انجام این کار توانستهایم ضمن حفظ مفاخر اسلامی، به اماکن و شهرهای خود بیش از پیش سیمای اسلامی بخشیم و به علاوه از وابستگیهای علمی بیگانگان بینیاز شویم ان شاء اللّه.
تعریف و ویژگیهای دایره هندی
قدیمیترین تعریفی که از این وسیله نجومی شد، تعریف«ابو ریحان بیرونی»است که در کتاب قانون مسعودی:«...و هی المخلوطة علی السطح المستوی و قد نصب علی مرکزها مقیاس» 3 .یعنی: «...دایره هندی، دایرهای است خطدار(دارای خطوط فنی و علمی)بر یک صفحهای مستوی و تراز، با نصب شاخص مخروطی شکل بر مرکز آن»که این خطوط در وهله اول چهار جهت اصلی
تصاویری که نحوه استفاده از دایره هندی را در صحنه عمل نشان میدهد.
تصویر شماره 1:دایره هندی، مجهز به تراز در حالی که مقیاس، روی آن نصب است.
(شمال-جنوب.مشرق و مغرب)و در مرکز آن شاخص هرمی شکل، سایه و جهت آن را معلوم میسازد.
در وجه تسمیه آن باید گفت که آن از اختراع هندوهاست و نوعی ساعت آفتابی است و این وسیله مورد استفاده مسلمانان قرار گرفته است و چون این صفحه، مدور و منسوب به هندوهاست، به دایره هندی مشهور شده است.
بیرونی در افراد المقال فی امر الضلال مینویسد:«العمل المعروف با الدایرة الهندیّه» 4 و آن طوری که ابوریحان نقل میکند هندوها دایرهای که تا حدی غیرقابل حمل و نقل باشد و در یک جا ثابت قرار گیرد، درست میکردند و در کارهای زیجی و حسابهای علمی مورد استفاده قرار
تصویر شماره 2:در عمل، قبل از ظهر وقتی که سایه به مدار رسیده است مدخل(جایی که سایه داخل میشود)، علامتگذاری میشود.
میدادند.بنا به قول فاضل بیرجندی آن را«رخامه»نیز گفته اند 5 در صورتی که در نزد خود هندوها به دایره«هندسی»معروف است. دایره هندسی که آن را دایره هندی هم مینامند میتواند به اقطار مختلف ساخته شود.ولی یک دایره هندی وقتی کامل است که در روی آن، خطوط نصف النهار و مدارات بهطور دقیق ترسیم شوند و محیط دایره به 360 درجه مدرج گردد و حتی چند ترازنما در روی آن تعبیه شود.تصویر شماره 3، نمونهای از دایره هندی مجهز را نشان میدهد.
تصویر شماره 3:در عمل، بعد از ظهر وقتی که سایه شاخص در حال خارج شدن از مدار است«محل خروج سایه»علامت گذاشته میشود.
کارآیی و موارد استعمال دایره هندی
از دایره هندی برای پیدا کردن نصف النهار محل و سمت قبله هر نقطه موردنظر، استفاده میشود.برای استفاده از دایره هندی لازمهاش آشنایی به شرایط مکانی و زمانی است زیرا در منقطه استوایی و بین المقدارین(مدار راس السرطان-راس الجدی)و یا نیمکره جنوبی و یا نیمکره شمالی عمل فرق میکند و یا اینکه زمان مورد استفاده ما ممکن است قبل از ظهر باشد و یا بعد از ظهر همینطور فصول مختلف بنابراین، خصوصیات زمانی و مکانی را باید رعایت کرد.اکنون، شرایط لازم را برای هریک یادآور میشویم:
- 1-موقع عمل نباید درست در زمان طلوع و یا غروب خورشید باشد زیرا در این مواقع سایه شاخص، محدود نمیباشد بنابراین، مقرون به صواب نخواهد بود.
- 2-همینطور درست موقع ظهر هم برای عمل، وقت مناسب نیست زیرا چه قبل از زوال و چه بعد از زوال حرکت سایه خیلی کند است بنابراین، تشخیص مقرون به دقت نخواهد بود.
- 3-در عمل باید متوجه باشید که قوس حاصله از دو نقطه مدخل سیاه و مخرج سایه کمتر از نصف دایره باشد.
- 4-بهترین روز از از روزهای سال و بهترین فصل از فصول سال برای انجام عمل را ابو ریحان بیرونی یکی از ایام انقلابین توصیه میکند(انقلاب صیفی آغاز تابستان-انقلاب شتوی آغاز زمستان)از انقلابین هم انقلاب صیفی مناسبتر است.
بعد از توجه به این مواقع خاص، آنگاه دقت را باید به خود دایره هندی معطوف داشت بدین معنا:
- 1-مکان مورد عمل، باید زمین مسطح و همتراز باشد-ترازی که روی آن نصب است برای این منظور است که دایره را قبل از هر چیز باید تراز کرد.
- 2-بعد از موضوع تراز باید به شاخص توجه داشت که در جای خود کاملا عمود قرار گیرد.
بعد از اعمال این شرایط ابتدائی وارد عمل میشویم. قبل از ظهر در ساعت معینی که سایه شاخص خارج از دایره است سایه را رصد میکنیم.تا به لبه مدرج دایره وارد شود.این نقطه را«مدخل سیاه»گویند، علامت میگذاریم.تصویر شماره 2 این حالت را نشان میدهد.هرچه زمان میگذرد سایه کوتاهتر شده، داخل دایره میشود اگر مترصد سایه باشیم میبینیم به حد اقل خود میرسد آن نقطه را باید نقطه«زوال»و یا نقطه
«نصف النهار»بدانیم.ولی برای اینکه عمل ما دقیقتر شود فعلا با نقطه«زوال»و یا «نصف النهار»کاری نداریم.مترصد سایه هستیم تا سایه انحراف پیدا کند و کمکم بلندتر شود تا به نقطهای«بر لبه دایره»برسد تا از دایره خارج شود آن نقطه را«مخرج»مینامیم، علامت میگذاریم(تصویر شماره 3)توسط خطکش نقطه مدخل و مخرج را با خط مستقیم به هم وصل میکنیم این خط را«خط اعتدال»گویند.
(به تصویر شماره 4 و ترسیم 2 توجه شود.)
تصویر شماره 4-در حال ترسیم خط بین دو علامت گذاشته شده، از دو عمل قبل از ظهر و بعد از ظهر.
در این ترسیم نقطه«ا»، مدخل»و نقطه«ب»، «مخرج»و خط«ا-ب»خط اعتدال و نقطه«د»نقطه منتصف خط است و باید آن را به مرکز دایره امتداد دهیم تا نصف النهار محل به دست آید، و خط نصف النهار همیشه قایم بر خط اعتدال است.
ترسیم شماره 2 نقطه«الف»مدخل نقطه«ب»مخرج نقطه«د»نقطه نصف النهار
جهتیابی(چهار جهت اصلی
بعد از انجام عمل مذکور و دسترسی کامل به خط نصف النهار، اکنون جهتیابی کامل محل به دست میآید، بدین ترتیب:نقطه(ه)جهت شمال را معلوم میکند که به آن«خط الرأس»نیز میگویند.و امتداد آن به نقطه(و)جهت جنوب یا«سمت القدم»را تعیین میکند و به همین ترتیب نقطه (ز)یا«مدخل»معرف جانب«مشرق»است و نقطه(ح)یا«مخرج»معرف جانب«مغرب» خواهد بود.(ترسیم شماره 2)
تشخیص قبله.
اگرچه برای تعیین جهت قبله، طرق مختلف وجود دارد امّا به وسیله دایره هندی نیز میتوان جهت دقیق قبله را بدست آورد.طریقه آن چنین است:وقتی که خط نصف النهار را چنانکه گفتیم از طریق دایره هندی پیدا کردیم نگاه میکنیم به جدول انحراف قبله شهرستانها.درجه انحراف قبله محل آزمایش را از جدول به دست میآوریم به اندازه آن درجه از سمت جنوب به سمت غرب عقربه و یا خطکش را حرکت میدهیم از آن درجه قطر دایره را رسم میکنیم این قطر راستای قبله را نشان میدهد.
مثال-برای پیدا کردن قبله در شهر مقدس مشهد.از جدول انحراف قبله؟52درجه را پیدا کردیم از سمت جنوب به اندازه؟52درجه به سمت غرب حرکت کردیم خط(ر-ض)راستای قبله مشهد الرضا علیه السلام را نشان داد * .
برای هر نقطه موردنظر همینطور عمل میکنیم.منتها باید جدول انحراف قبله را داشته باشیم. ما در این مقاله جدولی بدین منظور در اختیار علاقمندان قرار دادیم.برای نمونه خواستیم قبله یکی از شهرهای عالم مثلا شهر برلین یا تهران را به دست آوریم.در این جدول زاویه انحراف قبله آن، از جنوب به سمت مشرق 38-15-؟43است.اگر خط نصف النهار برلین را در دست داشته باشیم و نصف النهار آن را با نصف النهار دایره منطبق سازیم و این مقدار درجه را از جنوب به سمت مغرب این مقدار درجه را تعیین میکنیم جهت قبله تهران حاصل شده است.با این عمل در هر نقطه از نقاط جهان تشخیص قبله برای ما آسان خواهد بود.
خصوصیاتی که در دایره هندی باید مراعات شود:اولا صحت و دقّت در ترسیم خطوط فنّی آن است که اگر در ترسیم این خطوط دقت لازم نشود مختصات جغرافیایی درست نخواهد بود ثانیا دقّت در قرار دادن آن است با حالت ترازو و در چهار جهات اصلیاش.
در خاتمه امید است حاصل این کار مورد توجه علاقهمندان قرار گرفته باشد و از وجود چنین وسایلی ساده و مفید-که سالهاست غبار فراموشی بر آن نشسته-در جوامع مختلف بخصوص در
ترسیم شماره 3 برای تشخیص قبله شهرهای مقدس، تهران و برلن تنظیم شده است ترسیم:احمد فدائی
شهرهای مذهبی و مدارس دینی، استفاده شود، ان شاء اللّه.
ضمنا بر خود لازم میدانم که از راهنماییهای همکاران محترم در گروه نجوم اسلامی (بنیاد پژوهشهای اسلامی)آقایان دکتر نبئی و دکتر عدالتی، اعضای هیأت علمی دانشگاه مشهد تشکر نمایم.همچنین از ویراستاری ادبی و فنی مقاله حاضر که توسط آقای جعفر شریعتمداری صورت گرفته است، قدردانی میکنم.
- (2)-ر ک:محمد تنکابنی-قصص العلماء، انتشارات علمیه اسلامیه-تهران، ج 3، ص 245.
- (3)-محمد بن احمد بیرونی(ابو ریحان)قانون مسعودی.چاپ حیدرآباد دکن(هند)1373 ه ق.ج 1، ص 447.
- (4)-ر ک-ابو ریحان بیرونی-افراد المقال فی امر الضلال-طبع حیدرآباد، ص 106
- (5)-فاضل بیرجندی، در شرح-تذکره المخلص لچغمینی مینویسد:«...بعضی به جهت سهولت در امر دایره هندی و مطالب و احکام ریاضی مستفاد و از آن، صحیفه متوازی السطحینی بسازند و دایره هندی بر آن رسم کرده و خط نصف النهار و خط اعتدال را مشخص نموده و به 360 درجه تقسیم کنند و آن را بر سطح مسطح وضع کنند...و این صحیفه را چون از سنگ رخام میسازند بنابراین، «رخامه»نیز خوانند-رساله قبله ملا مظفر.»
- (*)زاویه انحراف قبله مشهد طبق جدول«تحفة الاجلّه»؟55، 33 و 21 است که با محاسبات کنونی؟55 و 5(تقویم قدس 1366)در نظر گرفته شده است.
آوا استار
